Historie van de Open Monumentendag

Open Monumentendag is de tweede zaterdag en/of tweede zondag in september. Dan zijn duizenden monumenten in Nederland gratis toegankelijk voor publiek. De opengestelde monumenten zijn te herkennen aan de Open Monumentendagvlag zoals hiernaast afgebeeld. Het thema voor 2016 is "Iconen en symbolen"
 
In 1987 werd, in navolging van Frankrijk, de Open Monumentendag in Nederland geïntroduceerd. Een dag die in eerste instantie alleen gehouden werd op de tweede zaterdag van september. Monumenten werden gratis voor het publiek opengesteld, om zo de publieke belangstelling voor monumenten en het draagvlak voor monumentenzorg te vergroten. De Open Monumentendag was in Nederland een van de eerste instrumenten om de bevolking op grote schaal in contact te brengen met monumenten. Om de organisatie uit te kunnen voeren werd de landelijke Stichting Open Monumentendag opgericht, gehuisvest in Amsterdam.
 
De Open Monumentendag werkte vanaf het begin met een decentrale opzet. Per gemeente werd er een comité opgericht dat verantwoordelijk was voor zijn eigen programma Open Monumentendag en werd ondersteund door de landelijke stichting. De decentrale opzet was een sterk punt. De lokale gemeenschap werd optimaal betrokken bij de organisatie van het evenement, waarbij de rol van vrijwilligers cruciaal was. Zonder vrijwilligers was en is de Open Monumentendag ondenkbaar, zowel bij de voorbereiding als op de dag zelf, bijvoorbeeld bij het ontvangen van mensen, het geven van rondleidingen, het bemannen van stands, het maken van tentoonstellingen, boekjes enzovoorts.
 
Het bezoekersaantal van de eerste Open Monumentendag bedroeg 350.000. Dat was een goed begin, en in enkele jaren groeide het uit tot zo’n 600.000. Tegenwoordig ligt het bezoekersaantal tussen de 800.000 en 900.000. Jaarlijks gaan er tussen de 3.000 en 4.000 monumenten open, 80 tot 90% van de gemeenten doen jaarlijks mee. In het gemeentelijk beleid wordt de Open Monumentendag ook een steeds belangrijker factor.
 
De Open Monumentendag heeft zich in de loop der jaren verder ontwikkeld. Het evenement vond aanvankelijk alleen op zaterdag plaats, maar inmiddels zijn er veel comités die kiezen voor het hele weekend. Deelname alleen op zondag is sinds enkele jaren ook mogelijk. Vanaf 1996 hebben thema’s voor een inhoudelijke verdieping van de Open Monumentendag gezorgd. Een overzicht van de onderwerpen die afgelopen jaren aan bod kwamen vindt u onder kopje "Historie".
 
In 28 jaar is de Open Monumentendag uitgegroeid tot een van de grootste culturele evenementen van Nederland. Het jubileum is samen met de comité's en het publiek uitbundig gevierd, met een speciaal thema: Nieuw gebruik – Oud gebouw. Centraal stonden de monumenten die een nieuwe functie, een nieuw gebruik, een nieuw leven gekregen hebben. Vaak een heel andere dan waarvoor ze ooit gebouwd werden.

JAAR THEMA
1987 Monumenten in Alphen aan den Rijn
1988 Het Romeins Verleden
1989  De Historie van de Raadhuisstraat en van het Park Rijnstroom met zijn Gebouwen 
1990  Kerk en Muziek, “Langs Rijnlands Dorpskerken” 
1991 Wonen en Werken langs de Oude Rijn rond de Eeuwwisseling
1992  Over Beerendrecht naar Zwammerdam 
1993  Ken je Monumenten 
1994  Waterbeheersing 
1995  Monumenten in Beweging 
1996  Industrieel Erfgoed 
1997  Monumentale Schoolgebouwen 
1998  Steengoed. De Zorg voor Historische Bouwmaterialen 
1999  Monumenten in het Groen 
2000  Monumenten  in Water en Wind 
2001  Monument en Interieur 
2002  Koopmansgeest 
2003  Landelijke Bouwkunst
2004  Monumenten van Verdediging 
2005  Religieus Erfgoed 
2006  Feest 
2007  Moderne Monumenten van de 20e Eeuw 
2008  Sporen 
2009  Op de Kaart 
2010  De Smaak van de Negentiende Eeuw 
2011  Nieuw Gebruik - Oud Gebouw 
2012 Groen van Toen
2013 Macht en Pracht
2014 Op Reis
2015 Kunst en Ambacht
2016 Iconen en symbolen
2017 Boeren, burgers en buitenlui